Dziedzictwo przyrodnicze


Na przeważającym obszarze Kasztelanii Ostrowskiej na środowisko przyrodnicze duży wpływ ma człowiek i jego gospodarka. Spotkać można w nich gatunki roślin i zwierząt pospolicie występujących w całej Polsce. Rzadsze, ale nadal jeszcze szeroko spotykane są ekosystemy półnaturalne, które istnieją dzięki umiarkowanemu użytkowaniu przez człowieka (np. koszone łąki). Gromadzą one organizmy w większości rodzime dla naszej ojczyzny, stanowiące komponent także „dzikiej przyrody” znanej z najbardziej cennych przyrodniczo zakątków Polski. Wreszcie najmniejsze areały zajmują lasy, a szczególnie te naturalne (nie mylić z drzewostanami sosnowymi posadzonymi na dawnych ugorach!), które niczym rozproszone wyspy w morzu pól i wsi szumią o minionych dawno puszczach. W nich zachowały się ciekawe, typowe dla lasów liściastych rośliny. Różnorodność roślin jest szczególnym bogactwem. Przykłady bezpowrotnego zanikania niektórych gatunków na naszych oczach są wymownym głosem o realnych zagrożeniach dla dziedzictwa naturalnego tych ziem.

 

Bogactwo gatunków roślin – ginące dziedzictwo


1) Rośliny bardzo blisko człowieka

Są to nie tylko gatunki, które uprawiane są celowo w ogrodach i na polach, ale także rośliny uznawane za wszędobylskie lub wręcz chwasty. Na wielu polach okolic Imielenka spotkać można jeszcze nierzadko barwne uprawy z chabrem bławatkiem Centaurea cyanus, ostróżeczką polną Consolida regalis i kąkolem Agrostemma githago. Na piaszczystych obrzeżach dróg i miedzach spotkać można złocące się częściowo chronione kocanki piaskowe Helichrysum arenarium zabezpieczone jasnymi włoskami chroniącymi przez letnim skwarem. Miejscami przy drogach pod drzewami rośnie chroniony niepozorny przedstawiciel polskich storczykowatych – kruszczyk szerokolistny Epipactis helleborine.

 

2) Rośliny korzystające z umiarkowanej gospodarki człowieka

Występują w miejscach użytkowanych jako pastwiska, kośne i wypasane okazjonalnie łąki, kserotermiczne i napiaskowe murawy, dawne wyrobiska, wykopane stawki i rowy odwadniające. Są to niskie gatunki zielne korzystające z dostępności światła dzięki mechanicznemu usuwaniu samosiewów krzewów i drzew (np. wierzb, olszy, sosny, brzozy). Półnaturalne ekosystemy nieleśne narażone są z jednej strony na spontaniczne zarastanie w przypadku braku użytkowania (stąd tak ważna i pozytywna w ich przypadku jest umiarkowana działalność człowieka!), ale równocześnie zagraża im przekształcenie w pola uprawne lub nowe działki na sprzedaż pod kolejne ludzkie osiedla...

Zachowane w Kasztelanii Ostrowskiej łąki i murawy prezentują wysoki walor przyrodniczy i estetyczny. Na łąkach zmiennowilgotnych i świeżych spotkać można takie rzadkości jak chroniona rzadka prastara paproć nasięźrzał pospolity Ophioglossum vulgatum, kwitnące oman wierzbolistny Inula salicina, kosaciec syberyjski Iris sibirica czy centuria tysiącznik Centaurium erythraea. Na zachowanych nielicznych mokradłach występują m.in. wełnianka wąskolistna Eriophorum angustifolium; mięsożerny pływacz zwyczajny Utricularia vulgaris i tłustosz pospolity Pinguicula vulgaris oraz storczykowate - kukułka szerokolistna Dactylorhiza maialis i krwista D. incarnata, kruszczyk błotny Epipactis palustris, lipiennik Loesela Liparis loeselii. Wielką osobliwością jest jedyne stanowisko uznanej za wymarłą w Wielkopolsce skalnicy torfowiskowej Saxifraga hirculus, która należy do gatunków ginących w skali całej Europy. Na nielicznych nagrzanych latem zboczach rozwijają się stosunkowo ubogie zbiorowiska muraw ciepłolubnych z pojedynczymi populacjami sasanki łąkowej Pulsatilla pratensis, przetacznika kłosowego Veronica spicata, strzęplicy nadobnej Koelaria macrantha, posłonka rozesłanego Helianthemum nummularium subsp. obscurum, głowienki wielkokwiatowej Prunella grandiflora, goździka kartuzka Dianthus carthusianorum i rojownika pospolitego Jovibarba sobolifera. Kolejnym zagrożonym gatunkiem spotykanym w tej okolicy (łącznie kilka stanowisk w północno-zachodniej Polsce) jest podgórski, chroniony ściśle skrzyp pstry Equisetum variegatum, który na kilkunastu metrach kwadratowych porasta dno dawnego wyrobiska koło Wierzyc. Ogromnej wartości stanowisko tej niespotykanej w regionie pięknej rośliny może niestety zaniknąć w najbliższym czasie na skutek zabudowy...

 

3) Rośliny lasów gospodarczych i naturalnych

Mimo, że od połowy XIX w. powierzchnia lasów sukcesywnie wzrasta, to nie mają one wiele wspólnego z pierwotnymi drzewostanami z wiekowymi osobnikami dębów, grabów, lip i klonów, przepełnionymi bogactwem mszaków, porostów, grzybów oraz wszelakiej dużej zwierzyny i owadów leśnych. Zachowało się około 7 historycznych enklaw leśnych, które prezentują bogactwo gatunków żyznych wilgotnych lasów łęgowych i grądów. Powierzchnia tych lasów nie przekracza 40 ha! Wysokie walory mają także lasy olszowe spontanicznie rozwijające się w wilgotnych porzuconych  miejscach. Dominują natomiast nasadzone na dawnych polach uprawnych bory sosnowe i lasy dębowe, które wypełniają kilkudziesięcioletnie drzewa rosnące szeregowo. Na całe szczęście także w tych lasach pospolite gatunki leśne mogą się rozprzestrzeniać.

W lasach prześwietlonych występują cenne dla flory Wielkopolski rośliny m.in. chroniona naparstnica zwyczajna Digitalis grandiflora, bodziszek krwisty Geranium sanguineum, kruszczyk szerokolistny Epipactis helleborine, pięciornik biały Potentilla alba, buławnik wielkokwiatowy Cephalanthera damasonium, kokoryczka wonna Polygonatum odoratum czy konwalia majowa Convallaria maialis.

W cienistych i umiarkowanie cienistych lasach rosną gajowiec żółty Galeobdolon luteum, kokorycz pośrednia Corydalis intermedia, gwiazdnica wielkokwiatowa Stellaria holostea, kopytnik pospolity Asarum europaeum, przylaszczka pospolita Hepatica nobilis, przytulia leśna Galium sylvaticum i wonna G. odoratum. To w Kasztelanii Ostrowskiej zachowała się największa w północno-zachdoniej Polsce populacja obuwika pospolitego Cypripedium calceolus. Niewiele ponad 100 pędów w kilku lokalizacjach są silnie zagrożone i wymagają najwyższego poziomu opieki, jeśli nie chcemy ich utracić!

Osobliwe są stanowiska w cienistych łęgach gatunków znanych z południa kraju, rzadkości w skali Wielkopolski - zdrojówki rutewkowatej Isopyrum thalictroides, żywca cebulkowego Dentaria bulbifera i paprotnika kolczystego Polystichum aculeatum.

Wiele rzadkich gatunków leśnych występuje na pojedynczych stanowiskach, a ich populacje są nieliczne. Oznacza to duże ryzyko zagrożenia wyginięciem na skutek naturalnych wydarzeń losowych, żerowania zwierzyny czy działań ludzkich. Warto dołożyć starań i chronić te enklawy, aby kolejne pokolenia mogły zobaczyć na swoich ziemiach pełne spektrum piękna ojcowizny.

 

Więcej informacji o przyrodzie Kasztelanii Ostrowskiej?

   zakładka → przyroda Kasztelanii Ostrowskiej
 

 

Opracowanie w oparciu o dane własne: M. Jędrzejczak, N. Olejnik, Z. Celka